هنر کالامکاری (Kalamkari Painting)

سبک های اصلی هنر کالامکاری؛ تفاوت سری کالاهاستی و ماچیلی پاتنام

هر کس که بخواهد هنر کالامکاری را به درستی بشناسد، باید ابتدا با دو سبک اصلی و کاملاً متفاوت آن آشنا شود. این دو سبک نه تنها از نظر تکنیک، بلکه از نظر ابزار، موضوع طرح ها و حتی کاربرد نهایی محصول با هم تفاوت دارند و اشتباه گرفتن آن ها با یکدیگر، یکی از رایج ترین خطاهای خریداران غیرمتخصص است.

سبک سری کالاهاستی؛ نقاشی کاملاً دستی با قلم

سبک سری کالاهاستی که نام آن از شهری در استان چیتور در ایالت آندرا پرادش گرفته شده، قدیمی ترین و اصیل ترین شکل کالامکاری محسوب می شود. در این سبک، هیچ قالب یا شابلونی به کار نمی رود و تمام خطوط، اعم از طرح کلی و جزئیات ریز، با ابزاری به نام «کالام» ترسیم می شوند. کالام معمولاً از یک تکه چوب بامبو یا خرما ساخته می شود که نوک آن با پارچه یا پشم نازک پوشانده شده و به عنوان قلم مو عمل می کند.

موضوع اصلی طرح ها در سبک سری کالاهاستی، صحنه هایی از حماسه های مذهبی هندو مانند رامایانا، مهاباراتا و پورانا است. به همین دلیل این سبک بیشتر برای تولید پرده های معبد، پارچه های آیینی و تابلوهای روایی به کار می رود تا پوشاک روزمره. کیفیت خط، دقت جزئیات چهره ها و ریتم بصری داستان در این سبک، کاملاً وابسته به مهارت دست هنرمند است و همین موضوع باعث می شود دو اثر از این سبک هرگز دقیقاً یکسان نباشند.

سبک ماچیلی پاتنام؛ ترکیب چاپ قالبی و رنگ آمیزی دستی

سبک دوم که به نام شهر بندری ماچیلی پاتنام (و منطقه اقماری آن، پدانا) در استان کریشنا شناخته می شود، بر پایه ترکیبی از چاپ با قالب چوبی حکاکی شده و تکمیل رنگ با دست شکل گرفته است. در این روش، طرح های اصلی و خطوط کلی با قالب های چوبی روی پارچه چاپ می شوند و سپس رنگ آمیزی نهایی و جزئیات با کمک دست انجام می گیرد.

موتیف های رایج در این سبک بیشتر تحت تأثیر هنر دوره گورکانیان و ایرانی است؛ طرح های بته جقه، درخت زندگی، گل نیلوفر آبی، پیچک ها و نقوش هندسی اسلامی از عناصر پرتکرار آن هستند. به همین دلیل سبک ماچیلی پاتنام بیشتر برای تولید پارچه های لباس، روتختی، پرده و اقلام تزئینی خانگی مناسب است تا پرده های روایی معبد.

مقایسه دو سبک در یک نگاه

نکته ای که کمتر به آن توجه می شود این است که تفاوت این دو سبک صرفاً زیبایی شناختی نیست، بلکه مستقیماً روی کاربرد نهایی پارچه اثر می گذارد. برای مثال، طرح های هندسی و گیاهی سبک ماچیلی پاتنام به دلیل تکرارپذیری و تعادل بصری، در سال های اخیر در حوزه هایی فراتر از پوشاک هم مورد استفاده قرار گرفته اند؛ از جمله در تولید روکش های پارچه ای تزئینی برای جعبه سازی کادویی سنتی و بوتیکی. بسیاری از کارگاه های صنایع دستی، تکه پارچه های باقی مانده یا طرح های کوچک کالامکاری را روی جعبه های مقوایی می چسبانند یا آن ها را به عنوان روکش نهایی جعبه های هدیه به کار می برند تا حس اصالت و دست سازی بودن را به بسته بندی نیز منتقل کنند؛ ترکیبی که در بازار محصولات لوکس و هدایای فرهنگی، تقاضای رو به رشدی پیدا کرده است.

مواد اولیه و رنگ های طبیعی در هنر کالامکاری

یکی از دلایل اصلی ارزشمندی هنر کالامکاری در بازار امروز، وفاداری کامل آن به رنگ های طبیعی است؛ در حالی که بخش بزرگی از صنعت نساجی جهان به سمت رنگ های شیمیایی ارزان و سریع حرکت کرده، کالامکاری همچنان بر پایه ترکیبات گیاهی، معدنی و حیوانی باقی مانده است.

آماده سازی پارچه پیش از رنگ آمیزی

پارچه پنبه ای که برای کالامکاری استفاده می شود، پیش از هر گونه طراحی یا چاپ باید مراحل آماده سازی سختگیرانه ای را طی کند. ابتدا پارچه به طور کامل شسته می شود تا نشاسته و ناخالصی های باقی مانده از فرآیند بافندگی از بین برود. سپس پارچه با ترکیبی از میوه هلیله (myrobalan) و شیر گاومیش آغشته می شود؛ فرآیندی که به عنوان عامل مرکب (mordant) عمل می کند و باعث می شود رنگ های طبیعی در مراحل بعدی به جای پخش شدن یا شسته شدن، به طور پایدار به الیاف پارچه بچسبند.

این مرحله اگرچه به چشم نمی آید، اما یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده ماندگاری رنگ در طول سال ها استفاده از پارچه است؛ بدون آن، حتی بهترین رنگ های طبیعی هم به سرعت کدر یا شسته می شوند.

منشا رنگ های طبیعی در کالامکاری

خطوط اصلی طرح معمولاً با یک رنگ سیاه طبیعی مشخص می شوند که از ترکیب براده آهن، شکر سیاه (جاگری) و آب تخمیر شده به دست می آید؛ فرآیند تخمیر این ترکیب می تواند چند روز طول بکشد. پس از مشخص شدن خطوط، رنگ های دیگر به ترتیب مشخصی روی پارچه اعمال می شوند:

• قرمز: از ریشه روناس یا با کمک زاج به دست می آید
• آبی: حاصل رنگدانه نیل طبیعی است
• زرد: از پوست انار یا زردچوبه استخراج می شود
• قهوه ای: با عصاره پوست برخی درختان تهیه می شود
• سبز: ترکیبی از نیل آبی و رنگ زرد گیاهی است

نکته قابل توجه این است که هر رنگ در چند نوبت جداگانه روی پارچه اعمال و سپس شسته و خشک می شود؛ همین تکرار مرحله به مرحله است که به رنگ های کالامکاری عمق و ماندگاری خاصی می بخشد که در چاپ های شیمیایی یک مرحله ای دیده نمی شود.

چرا استفاده از رنگ طبیعی یک مزیت رقابتی است

فراتر از جنبه زیبایی شناختی، رنگ های طبیعی کالامکاری چند مزیت عملی دارند که در تصمیم خرید مصرف کننده آگاه اهمیت پیدا می کند:

همین ویژگی زیست سازگار بودن باعث شده مصرف پارچه های کالامکاری فراتر از پوشاک هم گسترش پیدا کند. برای نمونه، بسیاری از برندهای صنایع دستی که به دنبال بسته بندی هدایای پایدار و بدون مواد پلاستیکی هستند، از تکه پارچه های کالامکاری برای روکش یا تزئین جعبه کادویی استفاده می کنند؛ ترکیبی که هم زیبایی بصری طرح های دست ساز را منتقل می کند و هم با فلسفه استفاده از مواد طبیعی در کل زنجیره محصول همخوانی دارد.